1) Chính sách tài khóa là gì?
Chính sách tài khóa là việc Chính phủ sử dụng thuế và chi tiêu công để tác động đến nền kinh tế. Ở Việt Nam, cơ quan chủ trì là Bộ Tài chính phối hợp với Chính phủ Việt Nam và Quốc hội trong quyết định ngân sách.
2) Cơ chế hoạt động: Chính phủ tác động vào tổng cầu
Về bản chất, tài khóa ảnh hưởng đến tổng cầu (AD) thông qua hai kênh chính:
a) Chi tiêu công (G)
- Xây dựng hạ tầng, trả lương khu vực công, trợ cấp…
- Tăng chi tiêu → tổng cầu tăng → sản xuất và việc làm tăng.
- Giảm chi tiêu → tổng cầu giảm → hạ áp lực lạm phát.
b) Thuế (T)
- Giảm thuế → người dân/doanh nghiệp có thu nhập khả dụng cao hơn → tiêu dùng & đầu tư tăng.
- Tăng thuế → giảm chi tiêu tư nhân → hạ nhiệt nền kinh tế.
Công thức tổng cầu cơ bản: AD = C + I + G + (X – M)
Trong đó, tài khóa tác động trực tiếp đến G và gián tiếp đến C, I thông qua thuế.
3) Hai lập trường chính của tài khóa
Chính sách tài khóa mở rộng (Expansionary)
Áp dụng khi kinh tế suy thoái:
- Tăng chi tiêu công
- Giảm thuế
→ Kích thích tăng trưởng, giảm thất nghiệp
→ Có thể làm tăng thâm hụt ngân sách và nợ công
Ví dụ: Các gói kích thích lớn của Hoa Kỳ dưới thời Joe Biden sau đại dịch COVID-19.
Chính sách tài khóa thắt chặt (Contractionary)
Áp dụng khi kinh tế quá nóng, lạm phát cao:
- Giảm chi tiêu công
- Tăng thuế
→ Kiềm chế lạm phát
→ Có thể làm chậm tăng trưởng
Ví dụ: Các biện pháp “thắt lưng buộc bụng” từng được áp dụng ở Hy Lạp trong khủng hoảng nợ công.
4) Vai trò của chính sách tài khóa trong điều tiết kinh tế
1. Ổn định chu kỳ kinh tế
Giảm biên độ dao động giữa suy thoái và bùng nổ.
2. Kiểm soát lạm phát
Khi lạm phát cao, giảm chi tiêu hoặc tăng thuế giúp hạ tổng cầu.
3. Giảm thất nghiệp
Chi tiêu công tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp (hiệu ứng số nhân).
4. Phân phối lại thu nhập
Thông qua:
- Thuế lũy tiến
- Trợ cấp xã hội
- Đầu tư vào giáo dục, y tế
5. Định hướng phát triển dài hạn
Đầu tư vào hạ tầng, chuyển đổi số, năng lượng xanh…
5) Hiệu ứng số nhân (Multiplier Effect)
Khi Chính phủ chi 1 đồng:
- Người nhận chi tiêu → tạo thu nhập cho người khác
- Quá trình lặp lại nhiều vòng
→ Tổng GDP tăng nhiều hơn 1 đồng ban đầu
Mức độ mạnh yếu phụ thuộc vào:
- Xu hướng tiêu dùng cận biên (MPC)
- Độ mở nền kinh tế
- Mức nợ công
